پاسخ‏های بدون پشتوانه

این ابهام‏ها که اکنون با این وسعت بزرگ‏نمایی می‏شود، همیشه در ذهن ما بوده است، ولی ما کمتر وجود آن‏ها را حس می‏کردیم. ما و همة انسان‏های دیگر در مواقع لزوم همواره بدون توجّه و ناخودآگاه پاسخ‏های این سؤال‏ها را داده‏ایم و تکلیف خود را در مقام عمل روشن کرده‏ایم. ما هیچ وقت موتور زندگی خود را خاموش نکرده و هیچ وقت از حرکت نایستاده‏ایم. ما در هرلحظه تنها یک کار را بر کارهای دیگر برگزیده و از آن استقبال کرده‏ایم. ساعت‏های عمر ما هیچ‏گاه خالی از برنامه نبوده است. . .

ولی الآن به این گزینش‏ها و ترجیح‏ها به چشم تردید می‏نگریم؛ آیا نمی‏توانستیم ساعت‏هایی را که به تحصیل علم پر کرده‏ایم با برنامة دیگری بهره‏ورتر سازیم؟ آیا ساعات استراحت ما به هدر نرفته‏است؟ برای آنکه ارزش بالاتری به چنگ آوریم چه باید می‏کردیم و از این پس چه کنیم؟

آن‏کس که به کارهای شگفت‏آور و غریب دست می‏زند، خود را از بلندی بر توده‏ای از پوشال یا مقوّا می‏افکند؛ در منظر دیگران شیشه می‏خورد، با اتومبیل یا موتور از ارتفاع زیاد به پایین می‏آید یا با حیوانات وحشی انس برقرار می‏کند به دنبال چیست؟ آن‏کس که برای آیندة خود هنرپیشگی یا قهرمانی را تدارک دیده به دنبال چیست؟ او پاسخی اجمالی به این سؤال‏ها داده‏است، او ارزش خود را ناخودآگاه در قدرت‏مندی، انگشت‏نمایی، محبوبیت یا شهرت جستجو می‏کند.

جامعه‏ای که در آن کلمة  «دکتر» چمران بیش از  «شهید» چمران بر زبان‏ها می‏گردد، گویا ناخودآگاه ارزش مدرک دکترا را بیش از شهادت می‏شناسد. زیرا واژة  «دکتر» و  «شهید» هر دو به نحوی در بزرگداشت و احترام به این شخصیت، نقش ایفا می‏کند و انسان‏ها همیشه در مقام ابراز ارادت و تجلیل از دیگران به دنبال گویاترین و رساترین واژه هستند. هریک از این دو، که بیشتر استعمال می‏شود بر ارزش‏مندی و اهمیت معنی و محتوای خود در نظر مردمان گواهی می‏دهد.

مجموعة تصاویر و تابلوهایی که آلبوم‏ها یا دیوارها را رنگین نموده‏اند نیز نمایانگر ارزش صاحبان عکس در نظر گردآورندة آن است، این تصاویرِ بی‏زبان، به گویاترین آهنگ پیشرو قرارگرفتن و پیشِ رو قرارگرفتن کسی را فریاد می‏کند؛ کسی‏که به جمع‏آوری چهرة عالمان و دانشوران می‏پردازد خاموش و بی‏سر و صدا ارزش علم را تبلیغ می‏کند. آن‏کس که تصویر شهدا را گردآورده است آرزوی مرگ سرخ دارد و ارزش شهادت را بزرگ دانسته‏است، دیگری که سیمای بازیگران و هنرپیشگان و خوانندگان را انتخاب می‏کند به زبان حال بر ارزش هنر یا شهرت و محبوبیت مهر تأیید می‏نهد. . .

این پاسخ‏های ناخودآگاه هرچند فراوان و فراگیرند امّا روح حقیقت‏جوی ما را سیراب نمی‏کنند. کاوش امروز ما به‏هدف یافتن پاسخی دقیق برای این سؤال‏ها و تعیین مهم‏ترین‏ها و ارزش‏مندترین‏ها است وگرنه پاسخ‏های فاقد تأمّل و مقطعی، متن زندگی ما را پرکرده است. ما می‏خواهیم شاهراه حرکت خود را که به مقصدی معقول، منتهی می‏شود، معین کنیم. زیرا کسی‏که بی‏هدف به‏راه افتاده‏باشد در هر گوشة مسیر منظره‏ای فریبا ساعتی او را به درنگ می‏طلبد. . . . و برای ساعت بعد نیز پاسخی از این دست فراوان است. چنین کسی آیا به مقصد خواهد رسید؟

زمانی برای رسیدن به غذایی گوارا تلاش می‏کند، گاهی لباسی آراسته همّت او را می‏فرساید، گاهی تهیة یک وسیلة جذّاب برای او مهم‏ترین می‏شود، یک زمان در پی موفقیت در صحنة مسابقه، زمان دیگر ورود به دانشگاه، یک‏بار تشکیل خانواده، بار دیگر تهیة مسکن، همین طور جمع لوازم منزل، تهیة اتومبیل، آسایش بیشتر، لذّت کامل‏تر، شغل بهتر، تفریح فراوان‏تر، مقام بالاتر، حقوق افزون‏تر و. . .

آیا بزرگ‏ترین هدف حرکت ما تنها بهره‏گیری از این مناظر دیدنی است؟ بدون شک  «نه». هدف زندگی انسان باید از وجود او بزرگ‏تر و کامل‏تر باشد تا هزینة عمر انسانی در مقابل آن، مقرون به‏صرفه و معقول باشد. امور کوچکی که ظرف گستردة وجود آدمی را پر نمی‏کند، هیچ‏گاه توان ارضا و اقناع او را ندارد و هرگز او را آرام و آسوده‏خاطر نمی‏گرداند. کسی که هدف متعالی زندگی خود را نشناخته‏است، همچون حیوان آسیا به دور خود می‏گردد. زمان، توان و سرمایه خرج می‏کند، امّا نتیجه‏ای نمی‏گیرد و از این حرکت طاقت فرسا ذرّه‏ای به‏پیش نمی‏رود. بلکه هرلحظه که می‏گذرد، همچون کرم ابریشم مقیدتر و محدودتر می‏شود و بیرون‏آمدن از شرایطی که خود فراهم آورده برایش دشوارتر می‏گردد.

امّا آن‏کس که مقصد زندگی را به‏خوبی دریافته‏است، شش‏دانگ توان خود را برای رسیدن به آن مقصد، هزینه می‏کند. و اگر گاهی به‏ظاهر از مسیر بیرون می‏رود، برای تجدید قوا و کسب آمادگی بیشتر است؛ مانند راننده‏ای که برای استراحت یا تأمین سوخت اتومبیل موقّتاً از جاده خارج می‏شود. هرچه این توقّف‏ها در زودتر و یا بهتر رسیدن او مؤثّرتر باشد، اهمیت بیشتری دارد و موجّه‏تر به نظر می‏رسد و البتّه هرچه زمان برای رسیدن به مقصد کوتاه‏تر و یا رسیدن به هدف پراهمیت‏تر باشد این درنگ‏ها و توقّف‏ها نامرغوب‏تر است.