راه و رسم طلبگي
ArticleID PicAddress Subject Date
{ArticleID}
{Header}
{Subject}

{Comment}

 {StringDate}
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  • رسيدگي اخلاقي به طلاب حوزه‌هاي علميه  
  • ارسال به دوستان
  •  
  •  
  • بسمه تعالی

    رسیدگی اخلاقی به طلاب حوزه‌های علمیه


    قال رسول الله (ص) : بعثت لاتمم مکارم الاخلاق

    نهاد روحانیت که پیشگام دعوت به اخلاق و معنویت و وارث پیام بعثت است، بیش از هر صنف دیگر وظیفه عمل به احکام اخلاقی دین،‌ اخلاقی زیستن و اخلاقی بودن را دارد . کم و بیش دیده می‌شود که پاره‌ای از طلاب و کسانی که در کسوت روحانیت قرار دارند به مقتضای این وظیفه متعهد نیستند و در مواردی دانسته یا نادانسته کوتاهی می‌کنند . از آنجا که از این صنف، انتظار بیشتری در پای بندی حداکثری به ضوابط اخلاقی می‌رود وجود هر رفتار غیر اخلاقی در میان آنان بسیار بزرگ تر و زشت تر از ابعاد خود جلوه می‌کند و کوچک آن بزرگ و کم آن زیاد است. الحسن من کل احد حسن ومنک احسن لمکانک منا، والقبیح من کل احد قبیح ومنک اقبح لمکانک منا.

    روحانیت بیش از هر طایفه دیگری وظیفه دارد نسبت به پاکیزه سازی اخلاقی محیط خود اقدام عاجل ورزد و در راه تربیت اخلاقی شایسته روحانیان بکوشد و هر نقطه ضعف یا کاستی و کژی احتمالی را پیشگیری یا ترمیم کند.

    حوزه‌هاي علميه همواره و در طول تاريخ، كانون تربيت عالمان رباني و سربازان روحاني امام زمان (عج) بوده كه به عنوان وارثان پيامبران، در راه اعتلاي دين خدا و گسترش پيام آسماني اسلام كوشيده‌اند. مردان خودساخته‌اي كه زنگار هر آنچه غير اوست از دل برگرفته و در مكتب زهد و معنويت و عرفان ناب اسلامي پرورش يافته‌اند.

    در اين سالها به بركت خون مطهر شهدا و استقرار نظام مقدس جمهوري اسلامي حوزه‌هاي علميه شاهد استقبال پرشور جوانان و توسعه كمي و كيفي در خور توجهي است.

    با توجه به رسالت بزرگ حوزه در پرورش دانشمندان مهذب دين و پاسداران رباني مرزهاي حقيقت و معنويت، لازم است طرح و تدبير روشني براي ارتقاي سطح معنوي طلاب و توسعه اخلاق محمدي‌(ص) در ميان حوزويان خصوصا طلاب مبتدي فراهم آيد.

    ارتقای سطح اخلاق

    احتمالا تردیدی در این نکته نباشد که: یا در میان قشر روحانی آسیب اخلاقی وجود دارد یا اینکه موقعیت اخلاقی این صنف از این که هست بهتر می‌تواند باشد.

    اگر گزاره پیشین را قطعی تلقی کنیم در هر دو فرض آن وظیفه‌ای متوجه این نهاد است. برای ارتقای سطح اخلاقی حوزه و روحانیت کاری باید کرد. اگر آسیبی وجود دارد باید ترمیم و درمان شود و اگر آسیبی نیست باید به بهینه سازی وضع موجود و نیز پیشگیری از بروز احتمالی آن پرداخت.

    گونه‌های این اقدام

    این اقدام پیشگیرانه یا درمانی به دو صورت قابل فرض است؛ یکی فردی و دیگر نهادی و ستادی. اقدام فردی یعنی این که یک فرد به تنهایی در مقابل این رسالت بزرگ احساس مسوولیت کند. آستین همت بالا زند و حرکتی نماید. تالیف کتاب اخلاق، برگزاری نشست‌های موعظه و کلاس اخلاق، ارتباط شخصی با طلاب و ارائه مشاوره اخلاقی، سرپرستی اخلاقی آنان، و اموری از این دست، اقداماتی هستند که یک نفر با همت فردی خود و بدون نیاز به همکاری دیگران و چشمداشت از یاری سایر افراد یا مراکز به آن می‌پردازد و به اندازه ابعاد تلاش خود از آن بهره و ثمره می‌گیرد. اقدام نهادی یعنی اقدام نظام‌مند و گسترده‌ای که در یک پیکره بزرگ طراحی و اجرا می‌شود و عزم جمعی و همت تشکیلاتی می‌طلبد. ساختارها، قانونها و نهادها را به یاری می‌طلبد و متناسب با ابعاد گسترده خود هزینه انسانی، زمانی و مالی فراوانی بر سازمان‌ها و افراد تحمیل می‌کند. طبیعی است همانگونه که اقدامات صفی و فردی در حوزه مسوولیت ما قرار دارد تلاش برای اقدامات ستادی و نهادی نیز یک وظیفه است.

    وظیفه‌مند

    این وظیفه بر دوش کیست؟ طبیعتا همه مومنین در رفع نیاز‌های معنوی به یکدیگر نیاز و در مقابل هم مسوولیت دارند . امر به معروف و نهی از منکر وظیفه‌ای همگانی است و در صورت جمع شرایط بر عموم واجب است. اما در این میان وظیفه شخصیت‌های تاثیر گذار و صاحب اختیار و بزرگان و مسوولان و کارگزاران بیشتر و سنگین تر است. اگر بنا باشد چنین اقدامی در ابعاد کلان خود، آغاز شود، بیش از همه و پیش از همه شورای عالی حوزه و مدیریت آن وظیفة اهتمام و اقدام دارند. زیرا مقدمات لازم این حرکت بزرگ از نفوذ کلام و اختیار عمل و قدرت اجرا دست کم بیش از دیگران برای آنها فراهم است.

    نیاز به پژوهش

    هر اقدام فردی نوعی تصرف در برخورداریها و سرمایه‌های شخصی است . اما هر اقدام اجتماعی و تصمیم‌گیری کلان، تصرفی در سرمایه‌های عمومی به شمار می‌رود و از آنجا که افراد فراوانی را درگیر و تاثیرات سترگی در پی و بودجه کلانی در بر دارد هرگز نباید با اهتمام اندک و توسط یک فرد صورت گیرد. همانگونه که اقدام اجرایی آن به وسیله افراد متعددی به سرانجام می‌رسد، تصمیم‌گیری آن هم باید در یک مشارکت فکری از دالان بلند دقت، عمق، تدبیر و حزم گذشته باشد و با برنامه‌های جایگزین و بدیل به خوبی مقایسه گشته و رجحان آن دست کم در مقام داوری قابل دفاع باشد . چنین پروسه‌ای محتاج یک برنامه ریزی کلان و عنایت ویژه است و گرنه اقدامات عاجل به همان نسبت که زود می‌آید زود بر باد میرود و ثمره‌ای اندک دارد. هر چه کار گسترده تر و ضریب تاثیر آن بالاتر باشد، دقت در عواقب آن ضروری تر است. برای کارهای فردی و اقدامات کوچک نیز باید سنجیده عمل کرد اما برای امور مهم و تصمیمات کلان، ضرورت این امر حیاتی تر و روشن تر است. باید هر چه بیشتر اندیشه ورزید و پیامدهای احتمالی آن را از جهات مختلف سنجید و آینده آن را به وضوح تصور و ترسیم کرد. اهمیت پژوهش، طراحی و برنامه ریزی جامع برای امور سرنوشت ساز و اساسی چنان بدیهی است که نیاز به پرگویی و اثبات ندارد. بی شک اگر رفع نیاز‌های اخلاقی یک سازمان بزرگ که مسوولیت تربیت اخلاقی نسلهای بشری را بر دوش دارد یک کار درشت و امر مهم است، نمی توان با یک قیام و قعود یا یک توصیه سرپایی آن را سامان داد و پیش نیازهای پژوهشی آن را نباید از نظر دور نهاد . اگر بنا باشد اقدام سیستمی و نظام‌مندی صورت گیرد، طبعا مسوولان عالی رتبه حوزه در مقام قانون گذاری و اجرا باید تدبیر کامل و طراحی روشنی داشته باشند وساختارهای مناسب برای آن را تامین کنند .

    اکنون...

    خوشبختانه این اتفاق افتاده است. شورای عالی حوزه علمیه به عنوان مهمترین نهاد تصمیم ساز و جهت بخش به جریان تعلیمی تربیتی حوزه به این مهم توجه کرده است. مدیریت حوزه نیز به عنوان مهمترین نهاد اجرایی و بازوی حرکتی حوزه نیز برای این منظور تدبیر کرده و اداره تهذیب و تربیت مدارس علمیه را تشکیل و متکفل اجرا و اقدام ساخته است.

    بی شک ظرفیت‌ها و محدودیت‌های موجود باید مورد نظر داشت . مقام اجرا مبتلا به دشواری‌ها، کاستی‌ها و خلا‌هایی است . از کمبود منابع انسانی قوی تا زمینه سازی‌های لازم، محدودیت اختیارات، نیاز به هماهنگی و رایزنی تا بودجه و امکانات سخت افزاری....

    مراکز پژوهشی نیز برای پیشنهاد طرح، تصویب خواهی و جذب اعتبار، جذب نیروی پژوهشگر توانا و... فرایند طولانی در پیش دارند . نیز نفس پژوهش و تولید علم تابع یک جریان آرام، دقیق و مستمر است که با تلاش پیگیر فکری و اهتمام جمعی در طول زمان اتفاق می‌افتد .

    شورای عالی حوزه که نقش رهبری حوزه را ایفا میکند نیز طبعا اندیشه مند توسعه کمی و کیفی آن است و با ده‌ها مساله بغرنج درونی و بیرونی روبرو است و باید در فرصت مناسب برای هر یک از این امور سهم شایسته‌ای از اهتمام و انرژی و زمان اختصاص دهد. با فرض اشتغالات فراوان علمی و اجتماعی اعضای آن، این دشواری ملموس تر و محسوس تر است.

    با این همه به جهت اهمیت بالای موضوع و بازتاب گسترده آن در زندگی توده طلاب و نیز کلیت جامعه اسلامی و به تبع آن، آینده تمدن بشری، نمی توان این محدودیت‌ها را آسوده گذاشت و این مسوولیت دشوار را رها کرد.

    چه باید کرد؟

    اگر «توسعه اخلاقی حوزویان» به عنوان یک هدف غایی و یک کلان پروژه مد نظر قرار گیرد، نیاز به یک طرح جامع و برنامه روشن احساس می‌شود. این کار به واقع یک مدیریت فرهنگی – تربیتی است . ایجاد تحول در عادات، رفتارها، ارزشها، حساسیت ها، و ملکات انسان‌ها یا به بیان کوتاه، دستکاری در شخصیت طلاب به گونه‌ای که آمادگی انجام رسالت سنگین طلبگی و سربازی امام عصر (ارواحنا فداه) و خدمت به آرمان اسلام و ایجاد جامعه توحیدی جهانی ضمن برخورداری از کمال فردی در وجود طلبه ایجاد گردد. برای رسیدن به یک طرح جامع پژوهشی چند گام ضروری است :

    1. ترسیم وضعیت اخلاقی موجود حوزویان، و دستیابی به گزارشی دقیق، کامل و جامع از قوت‌ها و فرصت‌ها، نیز آسیب‌ها و تهدید‌ها و ضعف‌ها .
    2. تجزیه و تحلیل داده‌های گام اول، ریشه یابی و اولویت گذاری.
    3. ترسیم سیمای مطلوب و چهره آرمانی اخلاق روحانیت.
    4. کشف فرایند گذار و راهکارهای حرکت از دامنه موجود به سمت قله مطلوب.

    ترسیم وضعیت موجود

    برای به دست آوردن گزارش کامل، صادق و روشن از وضعیت اخلاقی موجود چه باید کرد ؟ گویا تنها با یک مشاهده دقیق می‌توان به آن دست یافت . این مشاهده از چند طریق قابل دستیابی است:

    1. بهره‌گیری از طلاب به صورت مصاحبه، گفتگوی آزاد و یا پرسشنامه و نظر سنجی.
    2. بهره‌گیری از اساتید اخلاق یا آموزشی به صورت مصاحبه، گفتگوی آزاد و یا پرسشنامه و نظر سنجی.
    3. بهره‌گیری از توده مردم به صورت مصاحبه، گفتگوی آزاد و یا پرسشنامه و نظرسنجی.
    4. ارتباط با نهادهای مشاوره‌ای در حوزه مثل مرکز مشاوره حوزه، مرکز مشاوره موسسه امام خمینی، و مرکز جهانی علوم اسلامی و مرکز تربیت مربی اخلاق و....
    5. ارتباط با نهادهای قضایی مرتبط مثل دادگاه ویژه روحانیت.
    6. ارتباط با مراکز پرورشی مدارس
    7. ارتباط با مراکز مرتبط با حوزویان مثل مرکز خدمات حوزه، سازمان حج و زیارت، دفاتر نهاد رهبری در دانشگاه‌ها و...

    پس از جمع آوری آمار و اطلاعات نوبت به تجزیه و تحلیل و رده بندی آن و نتیجه‌گیری خواهد رسید. حاصل این عملیات گزارشی مشتمل بر انواع نمودارها است که فراوانی، پراکندگی و نرخ شیوع مسائل اخلاقی حوزه و حوزویان را نمایان می‌سازد.

    ترسیم سیمای مطلوب

    برای ترسیم وضعیت مطلوب و چهره آرمانی اخلاق حوزویان روش نظری و مطالعات کتابخانه‌ای نیاز است. برای این منظور از منابع زیر می‌توان بهره گرفت :

    1. آیات قرآن کریم
    2. روایات معصومین(ع) در باب ویژگی‌های عالمان دین، یاران امام عصر(عج) و...
    3. سیره پیشوایان معصوم(ع)
    4. کتابهای اخلاق
    5. زندگی‌نامه شخصیت‌های بزرگ (اصحاب ائمه اطهار، علمای بزرگ، مردان بزرگ تاریخ) به همراه تجزیه و تحلیل ابعاد شخصیت آنان.
    6. ...

    باید توجه داشت که مقتضیات تاریخی، عصری و مکانی در این مرحله حتما مورد لحاظ قرار گیرد. طلبه ایده آل امروز با طلبه 500 سال پیش قطعا تفاوت‌هایی دارد. شرایط زندگی در عصر جدید برای ثابتات اخلاقی مصادیق تازه‌ای ایجاد کرده و نظام اولویت‌های اخلاقی را دستخوش تعییراتی ساخته است . پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و وظیفه سنگین مبارزه با طاغوت سیاسی اقتصادی و فرهنگی بین المللی و تلاش برای بنای تمدن عظیم اسلامی که حقیقت «انتظار» در آن جلوه می‌کند طلبه امروز را با طلبه پیش از انقلاب به مراتب و سطوحی متفاوت ساخته و قطعا می‌توان پیش بینی کرد که صبغه غالب و وجهه اصلی اخلاق طلبه در عصر انتظار پس از نهضت اسلامی و درگیری جهانی با پیش از آن فاصله دارد.

    کشف راهکارهای گذار

    برای این منظور، اندیشه در استفاده از دارایی‌ها، ظرفیت ها، توانایی‌ها و فرصت‌ها در خدمت حل چالش‌ها و ترمیم کاستی‌ها لازم است. اطلاعاتی که در مراحل قبل به دست آمده در این مرحله باید در هم ضرب شود و راهکارهای حرکت شناسایی گردد. تشخیص نقاط مهم، تعیین اولویت‌ها، توزیع مناسب منابع، به یقین تنها در پرتو تجربه عملی و آشنایی با مقتضیات واقعیات عینی حاصل می‌شود. «خلاقیت نظری در میدان عمل» می‌تواند راه‌های میانبر و کوتاه را نشان دهد. استفاده از کسانی که این ویژگی را دارند صورت مصاحبه، پرسش نامه و... در این مرحله ضروری است.

    گمان می‌شود در همین آغاز و پیش از هرگونه مطالعه و پژوهش نیز روشن باشد که عمده ترین راهکار برای رسیدن به حوزه مطلوب اخلاقی سرمایه گذاری بر روی طلاب جوان و مبتدی است. زیرا اولا عمده ترین مشکلات شخصیتی و اخلاقی در همین سنین جوانی سر باز می‌کند . دوم اینکه امید اصلاح و ترمیم این نابسامانی‌های شخصیتی بیشتر در همین ایام وجود دارد. سوم اینکه طلاب کهن سال تر به جهت استقلال بیشتر و پراکندگی جمعیتی از دسترس اختیار متولیان اخلاقی حوزه خارج گشته اند و امکان ارتباط با آنها به مراتب کمتر و دشوارتر از طلاب سطوح اول است. به سبب این ملاحظات اولویت رسیدگی به مسائل اخلاقی تربیتی این طلاب به اقتضای حکمت عملی ثابت است.

    پروژه‌های اجرایی و عملیاتی

    1. آسیب شناسی میدانی
    2. الگوی طلبه ایده آل (بازشناسی هویت اخلاق طلبه)
    3. بازکاوی آثار اندیشمندان بزرگ حوزه (امام خمینی، شهید مطهری، شهید بهشتی، مقام رهبری، استاد مصباح و ....)
    4. اجلاسیه اساتید اخلاق.
    5. تاسیس یک مرکز مطالعاتی و پژوهشی حوزه و روحانیت.

      همان گونه که مشهود است طرح 3 و 4 و 5 به هر سه هدف ترسیم وضع مطلوب،‌ وضع موجود و راهکارهای گذار یاری می‌رساند.   


     



    آسیب شناسی اخلاقی روحانیت

    مفاهیم

    در این عنوان سه مفهوم بیان شده كه اشاره اجمالی به محتوای آن و مصادیق متنوع مورد نظر مفید است:

    1.        1.     آسیب در این عنوان شامل دو چیز می‌شود : كاستی ها  و كژی ها. كاستی ها چیزهایی هستند كه باید باشند ولی نیستند. كژی ها اموری هستند كه نباید باشند ولی هستند. كاستی ها را باید ترمیم و كژی ها را باید اصلاح كرد. شناخت این آسیب ها از مقایسه وضعیت موجود با وضع مطلوب حاصل می‌آید . لذا حداقل دو پیش نیاز برای آن لازم است؛ اول تصویر روشنی از وضع مطلوب و دیگر آشنایی دقیق با چگونگی وضع موجود (كه با مشاهده دقیق و بررسی‌های میدانی حاصل می‌شود.)
    2.        2.     اخلاق نیز مفهومی عام است كه شامل ارزشهای حاكم بر افعال و صفات اختیاری در همه روابط انسان می‌شود. بنا بر این ارزش‌های حاكم بر روابط انسان با خود،‌ خدا،‌ خانواده، دیگران،‌ اجتماع (خصوصا در بعد صنفی) و طبیعت، همه در ارزیابی اخلاقی باید مورد نظر قرار گیرد. این ارزشها نیز هم مشتمل بر ویژگیهای پایدار نفسانی و هم در برگیرنده آداب خواهد بود.
    3.        3.     روحانیت نیز علاوه بر طلاب مبتدی شامل مبلغان، محققان،‌ كارگزاران و مسوولان، مدیران، مراجع تقلید و نیز ساختار تشكیلاتی و قوانین می‌شود.


    یافتن آسیب­ها و كاستی­های فضای طلبگی پیش­تر نیازمند ترسیم سیمای طلبه ایدآل است. این چهره‌پردازی، ملاك روشن و شاخص قاطعی برای ارزیابی وضعیت موجود به دست می‌دهد. اگر ویژگی‌های طلبه مطلوب را فهرست كنیم و به تفصیل از معیارهای موفقیت طلبه سراغ گیریم به سرعت می‌توان طلاب موجود را با توجه بدان معیارها نمره­گذاری و ارزیابی كرد و نقاط كاستی و كژی را نشان داد. در مقابل اگر شاخص‌های طلبه ایدآل به­روشنی معلوم نباشد، اظهار نظر در باره مشكلات و مسائل طلاب كاملا سلیقه­ای و گزینشی خواهد بود. گمان می‌شود بخش عمده‌ای از سهل انگاری ها در برخورد با طلبه و مسایل تربیتی او به اختلاف نظر در تعریف طلبه موفق و بیش از آن به غفلت از پاره‌ای ویژگی‌های اساسی او بازمی­گردد.

    نوعا در تعریف طلبه خوب به كلیشه رایج علم و تقوا استناد می­شود و به عنوان دو بال پرواز برآن تاكید می‌رود. در این الگو از علم، صرف و نحو و فقه و..  اراده می‌شود و از تقوا دروغ نگفتن و نماز شب خواندن.  این كلیشه به رغم شیوع و فراوانی، نه جامع است و نه گویا، هم از این رو محك قاطعی برای ارزیابی طلبه و نیز فعالیت‌های تربیتی مسوولان عرضه نمی‌كند.  

    بدون شك بخش نظارت حوزه باید برای ایفای نقش مهم خود در اولین قدم به ترسیم مطلوب ها و ایدآل ها بپردازد و نمونه اعلای طلبه در ابعاد آموزشی و پرورشی را تصویر كند. به همین وزان لازم است مطلوبیت‌های نظام پذیرش، آموزش، پرورش، تبلیغ، مدیریت، و.... مشخص شود و مدرسه ایدآل، اداره ایدآل، استاد ایدآل، عالم ایدآل، مبلغ ایدآل، مدیر ایدآل، مربی ایدآل و .... در شرایط كنونی معلوم و معرفی گردد.


    نظام پرورشی

    چه بخواهیم و چه نخواهیم روحانیت یك سازمان و یك تشكل است و اعضای منتسب به آن باید از نصاب شرایط و ویژگی‌های علمی و عملی خاصی برخوردار باشند. این شرایط و ویژگی ها به تفصیل معلوم نیست و نه در پذیرش طلبه و نه در استمرار حضور او جز به سلیقه‌های شخصی و عناوین كلی ارتكازی محك نمی‌خورد.

    برای رشد علمی طلاب، در حوزه علمیه نظام آموزشی خاص و تدابیر روشنی در نظر گرفته شده است . افزایش گزاره‌های علمی در اذهان طلاب برنامه و روش معین دارد. البته شاید انتقادات و پرسش­هایی نسبت به این نظام آموزشی وجود داشته باشد. ولی  اولا معلوم شده كه چه گزاره‌هایی باید در خزانه علمی طلاب ایجاد شود . ثانیا به طور كلی ترتیب حضور آنها در سال­های تحصیلی مختلف معین گشته است. ثالثا راهكارهای اجرایی این نظام آموزشی و متصدیان حقیقی و حقوقی آن معین شده است. رابعا شیوه­­ ارزیابی ویژه ای برای سنجش میزان موفقیت امر آموزش و سطح برخورداری علمی طلاب در این نظام آموزشی به كار می­رود.

    بی­شك حوزه علمیه یك نهاد آموزشی و پرورشی است و علاوه بر آموزش معارف دینی و مقدمات آن، رسالت پرورش طلبه را نیز دارد.  باید پرسید در این نهاد آموزشی- پرورشی برای «تربیت طلاب» چه طرح و تدبیری اندیشیده شده است؟ طلبه چه صفاتی را چگونه، در چه مدتی و با چه ترتیبی باید در جان خود ایجاد كند؟ و متكفل آن كیست؟

    اولا چه ارزش­ها و هنجارهایی را باید به جان طلبه انتقال داد و طلبه پس از عبور از یك دالان تربیتی مثلا 15 ساله چه برخورداری‌هایی دارد و به چه نقطه­ای رسیده است؟ ورودی‌های امسال حوزه در سال 1400 هجری شمسی چه پدیده‌هایی هستند؟ در نظر پاره‌ای كسان، طلبه هرچه بی‌‌زبان تر، محجوب‌تر، آرام تر و فرمان بردارتر باشد طلبه‌تر به شمار می‌رود و هر چه خود را نسبت به مسوولان مدرسه، یا مسائل و نظام آموزشی- پرورشی آن مطیع تر نشان دهد خواستنی تر است. شاید لازم باشد در امثال این نگاه ها نیاز بازنگری صورت گیرد.

    ثانیا پی گیری آن هنجارها و فضیلت ها یك باره امكان پذیر نیست . كدام یك از آنها را باید به صورت هم عرض و كدام را باید پس از دیگری دنبال كرد؟ چه ترتیب و اولویتی باید برای آن در نظر گرفت؟

        ثالثا متولیان و متصدیان امر پرورش طلبه چه اشخاص حقیقی یا نهادهای حقوقی­ای هستند؟

         رابعا چگونه می­توان فرایند پرورش طلاب را ارزیابی كرد؟ میزان موفقیت مربیان و سطح برخورداری‌های تربیتی طلبه چگونه سنجیده می‌شود؟

        ظاهرا آنچه كه اكنون در حوزه‌ جریان دارد یك فرایند غیر قابل پیش‌بینی و بدون برنامه است كه به مدد همت برخی اساتید و در دایره‌ای محدود میان گزیده‌ای از طلاب اجرا می‌شود. گویا مدیریت حوزه هم به همین مقدار اكتفا كرده و برای خود مسوولیتی بیشتر نمی‌بیند. اگر روح حقیقت‌جو و معنویت‌گرای طلبه كه او را از درون به سوی تحصیل ارزش‌ها و ارتباط با بزرگان و نخبگان و خوشه‌چینی از محضرشان فرامی‌خواند وجود نداشت، معلوم نبود چه پیش می‌آمد؟ 

    گاهی كه سخن از مسائل تربیتی، اخلاقی  طلاب می‌رود، ذهن ها و دل ها متوجه اقلیتی نادر می‌شود كه دچار بحران‌های شدید اخلاقی و مبتلا به دردهای فاحش و سنگین تربیتی هستند و در این ابتلا انگشت نما و زبان زد گشته‌اند، اخبار و آمارهایی كه از مراكز مشاوره یا دفاتر پرورشی مدارس بعضا به گوش می‌رسد به چند برابر ابعاد خود در ذهن ها و چشم ها و دل ها جلوه می‌كند و همگان را به كاری، اقدامی و تدبیری برای درمان یا حداكثر پیش‌گیری فرامی‌خواند. غافل از این كه ابتلا به چنین اقلام سهمگین و درشتی حتی در 1%  طلاب  هم نیست.

    در یك برش ساده میتوان جامعه را و به تبع آن حوزویان را به سه گروه تقسیم كرد؛ گروه اول شخصیت‌های فوق‌العاده و استعدادهای درخشان و شكوفا كه با برخورداری‌های شخصیتی و توانمندی‌های فراوان قابلیت انجام كارهای بزرگ و تاثیرگذاری ویژه در محیط پیرامون خود را دارند. این گونه افراد با همه تنوعی كه دارند تنها چند درصد كل جمعیت‌ها را تشكیل می‌دهند.

    گروه دوم افرادی كه دچار آسیب‌های شخصیتی عمیق و مسائل و مشكلات دشوار و گره‌های كور هستند. شمار این دسته هم در بدبینانه ترین فرض كمتر از چند درصد كل جمعیت است.

    پیكره اصلی جمعیت‌ها را انسان‌های متوسطی تشكیل میدهند كه دارای مزایای نسبی و مشكلات عمومی‌هستند و قابلیت‌هایی برای رفع این مشكلات و تقویت آن مزایا دارند. برای اینان پیشگیری از ابتلا به دردهای گروه دوم نیمی‌از هدف و تلاش برای نزدیك ساختن آن ها به گروه اول نیمی دیگر از هدف است

    عجیب است كه اهتمام مراكز پرورشی نوعا معطوف به گروه دوم و حداكثر به گروه سوم آن هم در پیشگیری از ابتلا به گرفتاری‌های گروه دوم است. گروه اول دیریاب و برنامه‌گریز تلقی می‌شوند و شاید از بسیاری برنامه‌ریزان و مجریان هم جلوتر باشند لذا طرح و برنامه ای برایشان در نظر گرفته نمی‌شود. گروه سوم هم مشمول عنایات حداقلی هستند.

    وقتی سخن از مسائل اخلاقی تربیتی می‌شود اعتیاد و استمنا به یاد می‌آید و هرگاه سخن از اعتیاد و استمنا برود به یاد مشكلات اخلاقی و تربیت می‌افتیم! آیا مشكل تربیتی تنها همین است؟ آیا نماز شب نخواندن طلبه یا سلام نكردن او به كودكان یا كم حوصلگی او در ارتباط با مردم یا عدم اطلاع او از جغرافیای جهان اسلام یك مشكل تربیتی نیست؟ پاسخ به این سوال در گرو تعریف مجدد شاخص‌های طلبه نمونه و ابعاد رشد است.

    گویا نه تنها برنامه ای برای رشد طلبه نداریم به بیان كامل و جامع آرمان ها هم نمی‌پردازیم! وقتی سخن از الگوها و پیشگامان می‌آید در توصیف شخصیت آنان چگونه عمل می‌كنیم آیا به ابعاد شخصیت حضرت امام و برخورداری‌های او به خوبی پرداخته ایم و در توصیف كامل سرمایه‌های وجودی او موفق بوده‌ایم؟


    آنچه نداریم و باید برای آن تلاش كنیم

    نظام تربیتی روشن شامل هدف(همان صورت‌های ایدآل و مطلوبیت ها)، روش، زمان، ترتیب، طرح و برنامه،

    ضمانت اجرا

    مسوول یعنی متولی معین حقیقی یا حقوقی كه مورد بازخواست قرار گیرد.

    قابلیت پیش بینی

    قابلیت ارزیابی


    برخورداری‌های یك طلبه تربیت یافته

     ابعاد رشد، الگوی خودسازی،

    از مفهوم سرشار و پرطنین خودسازی امروزه چه معنایی درك می‌شود؟ اگر از اساتید اخلاق پرسیده شود كه چگونه خود را بسازیم و برای آنكه خود را بسازیم چه كنیم چه می‌گویند؟

    نباید همه نگاه ما فقط معطوف به اخلاقیات به معنی خاص باشد باید انسان‌های مفید و موثر تربیت كنیم.

    از حوزه به عنوان سرباز خانه امام عصر(عج) نام برده می‌شود . در یك سربازخانه سربازها با اجرای یك مشق سنگین خود را برای حضور در صحنه‌های نبرد و شرایط سخت آماده می‌كنند. حوزه نیز باید طلبه را برای حضور در خط مقدم نبرد فكری فرهنگی و شرایط سخت دفاع از دین در جبهه‌های مختلف و مبارزه با انحرافات فكری و اجتماعی آماده كند. این آمادگی علاوه بر آمادگی علمی آمادگی روحی ومهارتی و اجتماعی هم هست .

    در تربیت طلبه این نكته را باید در نظر گرفت كه طلبه در آینده‌ای نه چندان دور می‌خواهد كاری كند و نقشی ایفا كند آن نقش چیست و برای انجام آن چقدر آماده است؟ نمی‌توان طلبه را به صورتی نیم بند و ناقص وارد اجتماع كرد كه با افت و خیز و تجربه در صحنه واقعیت‌های زندگی اجتماعی مهارت‌های لازم برای ایفای نقش خود را فراگیرد.

     

    آسیب‌های تربیتی

    اخلاق طلبه در معرض تغییر و تحول است و عوامل فراوانى بر آن تأثیر مى‏گذارد. این عوامل همان‏گونه که مى‏توانند تأثیر مثبتى داشته و طلبه را به سوى تعالى روحى- اخلاقى رهنمون گردند، مى‏توانند آسیب ایجاد نمایند. پاره‌ای از این عوامل عبارتند از :  

    • مدیران و کارگزاران
    • مدیریت حوزه
    • نظام آموزشی
    • نظام پرورشی
    • نظام پذیرش
    • نظام تبلیغ
    • نظام ارزیابی و نظارت
    • مشاوران، مربیان، اساتید اخلاق
    • علم اخلاق
    • عوامل محیطی
    • مدرسه
    • منزل
    • فضای فرهنگی
    • امکانات معیشتی
    • اداره تهذیب، مدیریت تربیتى


     عوامل آسیب‏زا

    ·        مدیران و کارگزاران و مسئولان

    • کم‏رنگ بودن حضور مدیران در مدارس (به جهت اشتغالات فراوان جانبى) و نداشتن رابطه صمیمى با طلاب.
    • بى‏توجّهى به وظایف تربیتى - اخلاقى.
    • برخوردهاى نامناسب غیراخلاقى، ناامیدکننده، خشن، غیرمسئولانه و... .
    • ناتوانى یا بى‏تجربگى یا بى‏استعدادى یا ناآگاهى یا بى‏انگیزگى در امر تربیت اخلاقى - دینى طلاب.
    • نبود رسیدگی اخلاقی نسبت به مدیران و کارگزاران و مسوولان


    ·        مدیریت حوزه

    • نظام آموزشى
    • طولانى بودن مدت تحصیل در حوزه.
    • همدوره بودن طلاب سنین مختلف.
    • بی توجهی به اخلاق اساتید (در گزینش استاد و نیز در ارتقای اخلاقی آنها)
    •  
    • نظام پرورشی
    • ابهام در چشم‏انداز تربیتى بلندمدت حوزه در بعد تربیت اخلاقى طلاب، فقدان تصویر روشنى از طلبه اخلاقى مطلوب در شرایط امروز.
    • فقدان وحدت رویه در سیاست‏هاى تربیتى مدارس، اعمال سلیقه‏هاى مختلف در مسایل تربیتى - اخلاقى.
    • اشکال در شرح وظایف و عملکرد معاونت تهذیب ،بى‏ارتباط بودن برخى از مسئولیت‏هاى معاونت تهذیب با اهداف آن.
    • کمبود نیروى انسانى و بودجه لازم.
    • کمبود نظارت اخلاقى بر مدارس، مدیران، مسئولان، اساتید و طلبه‏ها.
    • نظام پذیرش
    • فقدان نظام کارآمد جذب، گزینش و پذیرش و نفوذ افراد بى‏کفایت یا عناصر ناهنجار به بدنه حوزه.
    • ناکافی بودن اطلاعرسانی به جوانان و مردم ر رابطه با حوزه، مسائل آموزشی، پرورشی و اخلاقی
    • نطام ارزیابی و نظارت
    • ناتوانى از تصفیه و پالایش حوزه از عوامل و افراد مشکل‏آفرین و بدسابقه (مماشات، پارتى‏بازى و...)
    • ناتوانی از تصفیه و پالایش روش‌ها و، ایده‌ها و اندیشه‌های مشکل آفرین و نامناسب.


    ·        مشاوران، مربیان و اساتید اخلاق

    • کمبود حضور بزرگان اخلاقى در بین طلاب.
    • کمبود درس‏هاى موعظه و اخلاق.
    • ضعف علمى و عملى برخى از اساتید اخلاق (خصوصاً در شهرستان‏ها)
    • کمبود یا فقدان اساتید راهنما و مشاوران کارآمد و مربیان متعهد در مدارس.
    • بى‏برنامگى اساتید و مشاوران و ضعف آن‏ها در ارائه یک نظام تربیتى هماهنگ و اکتفا به توصیه‏هاى پراکنده و بدون انسجام و بعضاً غیرقابل اجرا.
    • اختلاف‏نظر و تعارض ارشادات اخلاقى - تربیتى.
    • نداشتن پى‏گیرى و نظارت مستمر.
    • اکتفا به مسایل اخلاقى طلبه و بى‏توجهى به عوامل آسیب‏زاى بیرونى از قبیل مقررات، اساتید، محیط، خانواده و...  
    • نبود تنبیه و تشویق طلاب از حیث تربیتی و اخلاقی
    • بى‏رونقى دانش اخلاق نظرى در حوزه، فقدان رشته تخصصى، پژوهشکده و گروه‏هاى علمى.
    • فقدان برنامه تربیتى جامع، فراگیر، کارآمد، معقول، قابل اجرا و مستند به دین.
    • چالش‏هاى نظرى ناشى از ارتباط با نظام‏هاى اخلاقى - تربیتى بیگانه و تردید در مبانى، مفاهیم و گزاره‏هاى اخلاقى اسلام در عصر جدید.
    • اختلاف‏نظر میان آموزه‏هاى اخلاقى مکاتب و نحله‏هاى مختلف تربیتى.
    • نبودن درس خارج فقه‏الاخلاق.

    ·        دانش اخلاق

    ·        عوامل محیطى


    • مدرسه
    • فقدان امکانات یا خدمات مناسب در مدارس مثل سالن مطالعه، رختشویخانه، مدرس‏هاى سالم،
    • غذاى با کیفیت، امکانات گرمایشى و سرمایشى، بهداشت و نظافت.
    • فقدان امکانات تفریحى و ورزشى کافى.
    • منزل
    • دسترسى به امکانات ارتباطى مانند اینترنت، ماهواره و... .
    • امکانات معیشتی
    • فقدان امکان ازدواج.
    • پایین بودن سقف شهریه.
    • فقدان زمینه اشتغال برای طلبه
    • فضای فرهنگی جامعه
    • مدها و فرهنگ رایج
    • علوم و دانش‌های جدید، پذیرش یا باور نظریات جدید در علوم انسانی و اجتماعی
    • میزان شناخت تمدن غرب و موضع در قبال آن
    • گرایش به احزاب و جریانات سیاسی و لوازم اخلاقی برخی از آنها مثل تسامح و یا تحجر

    پیشنهادهایی برای ارتقای اخلاقی تربیتی حوزه

    1. آسیب شناسی اخلاقی و تحلیل اطلاعات (دسته بندی و اولویت گذاری)
    2. ترسیم سیما و الگوی طلبه ایدآل
    3. اجلاسیه اساتید اخلاق حوزه
    4. بررسی اخلاقی تربیتی قانون‌ها، ساختارها، نهادهای حوزوی، و ...
    5. شناسایی عوامل تأثیرگذار در اخلاق طلبه: کتاب‌ها، اساتید، درس ها، برنامه های فرهنگی، جلسات و ...
    6. شناسایی قابلیت‌ها و دارایی‌های حوزه برای این کار و اهرم‌های موثر
    7. تقویم کاری برای مراکز مسوول و نهادهای متولی اخلاق
    8. کمی کردن اخلاقیات برای سنجش پیشرفت
    9. کمی کردن برنامه‌های کاری برای سنجش و نیز برای رضایتمندی و گزارش و آماردهی

    10.  تأسیس مدرسه یا مدرسه‌هایی به عنوان آزمایشگاه نظریات جدید تربیتی

    11.  تشویق به ورزش و زمینه‌سازی برای آن به منظور حفظ سلامت و نشاط، تخلیه قوای جوانی و تقویت اراده

    12.  اردوهای جهادی و تبلیغ در شرایط سخت؛ ملاحظه افراد بی بضاعت و انس و ارتباط با محرومان

    13.  ارتقای سطح احساس مسولیت اجتماعی و احساس وظیفه اصلاحگری در محیط زندگی

    14. درس خارج فقه الاخلاق و فقه التربیه به منظور تقویت بنیان های نظری اخلاق و تربیت و پرهیز از توصیه‌های سلیقه‌ای و غیر قابل اطمینان

    15. ایجاد دسترسی به عالمان وارسته و هماهنگی با آنان برای وقت گذاشتن برای مدارس علمیه و حضور مستمر در میان طلاب؛ تشویق طلاب به ارتباط با آنان و مشاوره از آنان

    16.  تشکیل جلسات بحث آزاد آسیب شناسی اخلاق اجتماعی و اخلاق صنفی؛ بررسی های موردکاوانه

    17.  تدوین کتاب در موضوعات اخلاق صنفی روحانیت و زی طلبگی

    18.  طراحى سيستم دريافت كننده و انتقال دهنده پرسش‏ها، آسیب‌ها و مسائل عينى اخلاقی.

    19. طرّاحى سيستم بازخورد گيرنده تربيت اخلاقى از مخاطبان و ارزيابى مستمر این فعاليت‏ها از نظر تاثير گذارى و ميزان كارآمدى.

    20.  - طراحى سيستم دريافت كننده و انتقال دهنده پرسش‏ها و مسائل عينى جامعه.

    21. - طرّاحى سيستم بازخورد گيرنده تربيت اخلاقى از مخاطبان و ارزيابى مستمر فعاليت‏هاى پژوهشى و تبليغى از نظر تاثير گذارى و ميزان كارآمدى.

    22.  الگوسازى و بازنمايى شخصيت‏هاى برجسته اخلاقى و معنوى و انتشار زندگى نامه آنها و تهيه فيلم زندگى از آنان

    23.  تطبیق آموزه‌های کلی اخلاقی در مصادیق زنده امروزین

    24. اردوهای فرهنگی تربیتی کم خرج اما مرتب، بابرنامه و فراوان؛ که موجب تقویت روح جمعی و انس و صمیمیت و نیز کشف آسیب‌های اخلاقی می‌گردد.

    25.  حضور مستمر یک ناظر اخلاقی تربیتی به عنوان راهنما، مشاور، و استاد صمیمی و در دسترس در مدارس طلاب.

    26. تأکید بر شعائر متیقن و الزام اخلاقی طلاب به آنان؛ مانند تلاوت روزانه یک حزب قرآن، نماز شب، زیارت حضرت معصومه هفته‌ای یک مرتبه، نماز جمعه، نماز جماعت و اول وقت

    27.  ارتباط تعریف شده با پدر و مادر طلاب

    28.  تقویت انگیزه طلبگی و ایجاد بصیرت صنفی

    29.  رسیدگی به وضعیت زندگی خانوادگی طلاب و آموزش مستمر همسران

    30.  رسیدگی به مسائل اخلاقی موجود در نظام اداری  حوزه و برخورد با مسولان غیر ملتزم

    31.  بستر سازی و فرهنگ سازی برای ازدواج بموقع و سالم



     
    نام :
    نام خانوادگی :
    ایمیل :
     
    متن :
    متوسط امتیاز :
    %0
    تعداد آراء :
    2
    امتیاز شما :