راه و رسم طلبگي
ArticleID PicAddress Subject Date
{ArticleID}
{Header}
{Subject}

{Comment}

 {StringDate}
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  • عنوان :  
  • راه و رسم طلبگی  
  • نویسنده :  
  • محمد عالم‌زاده نوری  
  •  فهرست کتاب
  • جایگاه «شرح لمعه» در متون حوزوی

    کتاب «الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة» اولین کتاب درسی فقه در حوزه است. اصل کتاب، نوشته شهید محمد بن جمال الدین مکی عاملی (786 ـ 734 ق) معروف به شهید اول است که در قرن دهم، توسط شهید ثانی زین‏الدین جبعی عاملی (966 ـ 911 ق) شرح گشته و از همان تاریخ به عنوان کتاب درسی حوزه‏های علمی مطرح گردیده است. با این حساب حدود 4 قرن است که طالبان علوم دین از رهگذر این اثر پرقیمت با کلیات دانش فقه آشنا می‏گردند.

    بر اساس برنامة مدیریت حوزه، دورة این کتاب حدود 3 سال (پایه‏های چهارم و پنجم و ششم) طول می‏کشد و در کنار آن، دو دورة علم اصول فقه از ابتدا تا انتها در نظر گرفته شده است. «شرح لمعه» اولین تجربة طلبه در معاشرت طولانی با یک کتاب درسی است که گاه موجب خستگی و ملالت خاطر می‏گردد و گاه به جهت تنوع فضای ابواب و تازگی مباحث و دقت‏های ویژه، طراوت و اشتیاق می‏آفریند.

    این کتاب مجموعه پنجاه و سه رساله در ابواب مختلف فقه است که به ترتیب زیر از «طهارت» آغاز و به «دیات» پایان می‏پذیرد:

    طهارت، صلات، زکات، خمس، صوم، اعتکاف، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، کفارات، نذر و عهد و یمین، قضا، شهادات، وقف، عطیه، متاجر، دین، رهن، حجر، ضمان، حواله، کفالت، صلح، شرکت، مضاربه، ودیعه، عاریه، مزارعه، مساقات، اجاره، وکالت، شفعه، سبق و رمایه، جعاله، وصایا، نکاح، طلاق، خلع و مبارات، ظهار، ایلاء، لعان، عتق، تدبیر، اقرار، غصب، لقطه، احیاءالموات، صید و ذباحه، اطعمه و اشربه، ارث، حدود، قصاص، و دیات.

    طلبه، هنگام تحصیل لمعه، جوانی پویا و پرشور است که تجربة چند سال حضور در حوزه، او را از رشد عقلانی درخوری بهره‏مند ساخته و توجهات ویژه‏ای در هدف و مسیر حرکت به او عطا کرده است. با این ویژگی‏ها، طبیعی است که پرسش‏هایی از این دست در کلاس‏های فقه فراوان شنیده شود:

    1. چرا این کتاب را می‏خوانیم؟ چرا این همه سرمایه‏گذاری مطلوب است؟ چه فایده‏ای بر این کتاب مترتب است؟

    2. لمعه، فتاوای فقیهی است که حدود 7 قرن پیش می‏زیسته است؛ آیا خواندن توضیح المسائل مراجع تقلید مفیدتر نیست؟ آیا مناسب‏تر نیست با خواندن رساله، هم با تکلیف عملی خود آشنا شویم و هم آمادة پاسخ‌گویی به پرسش‏های دیگران باشیم؟

    3. بخشی از ابواب این کتاب ـ مانند لعان، ارث، قصاص، قضا و ظهار ـ مورد ابتلای ما نیست و فایدة عملی ندارد؛ برخی از ابواب هم، مثل عتق، تدبیر، مکاتبه و سایر مسائل مربوط به بردگان، به کلی در شرایط فعلی موضوعیت خود را از دست داده‏اند. چرا باید برای یادگیری آن‏ها این همه زمان و انرژی هزینه کنیم؟

    4. آیا جایگزین بهتری برای لمعه وجود ندارد؟ امروزه، با پیشرفت تکنولوژی آموزشی، آیا نیاز به متونی مناسب‏تر نیست؟

    حضور این پرسش‏ها در فضای ذهن طلبه، اگر همراه با پاسخ روشن، روان و قانع کننده نباشد، به فرسایش انگیزه تحصیل و از دست رفتن نشاط علمی می‏انجامد و حاصلی جز فعالیت سست و بی‏مایه ندارد. از سوی دیگر، بهانة موجهی! برای کم کاری و تنبلی محسوب می‏شود. توصیه به تعبد و پیروی از سیره سلف ـ تا آشنایی کامل با علم فقه ـ و ارائة پاسخ‏های اجمالی ـ به جای تبیین تفصیلی ـ درمان کاملی برای این تلاطم روحی و فکری نیست؛ خصوصاً جوانِ حقیقت‌جویی که علاقه‏مند است بسیار سریع خود را برای حضور در جبهة نبرد فرهنگی آماده سازد، این چراها را برنمی‏تابد.

    نکاتی که در این گفتار به آن اشاره می‏گردد، در یافتن پاسخ این پرسش‏ها مفید است.

    ویژگی اصلی

    عمده‏ترین ویژگی کتاب لمعه، آشنایی با یک دورة کامل فقه شیعی است. لمعه تنها کتاب درسی مشتمل بر تمام ابواب فقه است که در حوزه‏ها تدریس می‏گردد. پیش از لمعه چند واحد درس احکام و فقه ساده و پس از آن نیز «مکاسب» شیخ انصاری که تنها یکی از پنجاه و چند باب فقهی به شمار می‏رود، در برنامة درسی دورة سطح در نظر گرفته شده است. در دورة عالی و تخصّصی فقه (خارج) نیز بررسی هر یک از ابواب، سال‌ها به طول می‏انجامد و غالباً عمر تحصیلی طلبه، امکان حضور در بیش از یک یا دو موضوع را نمی‏دهد.

    این چگونگی، برای طلبه که در صدد تفقّه در دین و آشنایی عمیق با پیام خداست، بسیار مهم و قابل توجه است. طلبه باید با تمام اجزای پیکره دین، همة جاهایی که خدای حکیم اظهار نظر نموده یا حکمی صادر کرده است، دست کم یک بار در سطح کلیات آشنا باشد. بدون نظر به عناصر تشکیل دهندة دین چگونه می‏توان با آن آشنا شد؟

    ما در کتاب لمعه با جغرافیا و پیکرة فقه آشنا می‏شویم؛ اجمالاً در می‏یابیم که خدا در چه موضوع‏هایی حکم دارد و روی چه عناوینی انگشت حساسیت نهاده است. مناسبات فرد با خدا، دین، خود، طبیعت، خانواده و جامعه (روابط اقتصادی، فرهنگی، سیاسی) از نگاه وحی بر ما معلوم می‏شود و جایگاه هر یک از این مباحث در مجموعة فقه آشکار می‏گردد؛ برخی از مباحث در جایگاه ویژه‌ای قرار دارد که آشنایی طلبه با جایگاه آن ضروری است، مثل احکام اموات و نیم خوردة حیوانات در کتاب طهارت و احکام فقهی غیبت که در کتاب مکاسب بحث می‏شود. ما در کتاب لمعه با زبان فقه آشنا می‏شویم. مجموعه‏ای از اصطلاحات و مفاهیم که الفبای مباحث فقهی و حقوقی به شمار می‏رود ـ از جمله، همین عناوین ابواب که در ابتدای مقاله ذکر شد ـ در کتاب لمعه گرد آمده که احاطه بر آن، در فهم بخش بزرگی از آیات قرآن و روایات، به ما کمک می‏کند؛ آیات و روایاتی که جز با دانستن بحث فقهی قابل فهم نیست.

    همچنین زبان مشترکی میان ما و عالمان دین ایجاد می‏نماید. از آن پس، استفاده از آثار اندیشمندان بزرگ دین، برای ما آسان و مطالعه کتب آن‏ها، روان و ساده و شیرین خواهد شد. این هم‏زبانی به منزلة ابزار ارزشمندی است که برای تحقیق در منابع دین و آرای متفکران دینی از آن بهره‏های فراوان می‏توان جست.

    ما در لمعه زمینه آشنایی با «روح فقه» را به دست می‏آوریم و آگاهی از فروع فقهی آرام آرام، ما را در جریان تشریع احکام قرار می‏دهد و با سلیقة خدا در ارشاد بشر آشنا می‏کند. در زبان فقها از این پدیده که بسیار دیریاب و مغتنم است، به «مذاق شارع»، «شم فقهی»، «ارتکاز متشرعه»، «ذوق فقاهت» و «الانصاف!» یاد می‏شود. ریشه‏یابی و تحلیل کامل این مسئله، نیازمند یک پژوهش اصولی است. گویی با اشراف بر دسته‏ای از عناصر و کشف تناسب میان آن‏ها چارچوب معینی در ذهن نقش می‏بندد که سایر گزاره‏ها و اظهار نظرها تنها در حیطة آن، مورد پذیرش قرار می‏گیرد؛ به بیان دیگر، یک نوع جهت‏گیری راسخ در وجود انسان که با هر قضاوتی سازگار نیست و برخی از گزاره‏ها را در همان مواجهة اول طرد می‏کند.

    رسیدن به این نقطه در فهم شریعت، تنها پس از سال‌ها ممارست و انس با آموزه‏های دینی امکان‏پذیر است که قدم‏های اول این حرکت طولانی در کتاب لمعه برداشته می‏شود.

    این آشنایی‏ها یک تصویر کلان از «ساختار علم فقه» در ذهن ما ایجاد می‏کند؛ شبیه تصویری که در سال‌های نخست طلبگی از علم صرف یا منطق به دست آورده‏ایم. پس از پایان دورة مقدمات، ما با اصطلاحات صرفی و منطقی، مسائل این دو علم و غرض حاکم بر آن‏ها آشنا می‏شویم و گرچه تنها یک یا دو متن در این علوم درس گرفته‏ایم، قدرت مراجعه به همه کتاب‏های صرف یا منطق را داریم و می‏توانیم یک گزارش توصیفی از این علوم ارائه دهیم.

    با پایان گرفتن «شرح لمعه» نیز، طلبه توان مراجعه به متون فقهی را پیدا کرده و برای ارائة یک گزارش توصیفی از سیر مباحث فقهی آمادگی دارد. درست به همین جهت است که مراجعه به رساله‏های توضیح المسائل و استخراج فتاوای فقها، خصوصاً در ابوابی که کمتر در معرض عمل طلبه قرار داشته؛ مثل ارث، معاملات و صید، در این نقطه برای طلبه بسیار آسان و روان می‏شود و از حیرت یا کج فهمی نجات می‏یابد.

    طلبه با تحصیل لمعه، تکلیف عمل خود و پاسخ سؤال فقهی مردم را مستقیم نمی‏آموزد؛ امّا توان بالایی در به دست آوردن سریع آن کسب می‏کند. به تعبیری دیگر، به او ماهی نمی‏دهند؛ امّا ماهی‏گیری می‏آموزند.

    لمعه تنها باب طهارت و صلات و صوم نیست که طلبه با کلّیت آن آشنا باشد و به دنبال مسائل جزئی و فرعی بگردد. بخش اعظم این کتاب مباحثی است که کمتر به گوش مخاطب خورده و فقط باید در سطح کلیات عرضه شود. اگر قسمت‏هایی از کتاب طهارت و صلات لمعه برای بعضی از طلبه‏ها خسته کننده و تکراری به نظر می‏آید، نباید قضاوت را به کل آن کتاب سرایت دهند. دستور کامل اعمال حج و عمره، چگونگی محاسبة خمس اموال، به دست آوردن سهم هر یک از ورثة متوفّی و.. . هم اطلاعاتی است که یک طلبه باید به خوبی با آن آشنا باشد یا دست کم قدرت مراجعة آن را داشته باشد.

    برای رسیدن به این هدف نباید نگاه خود را به مسائل مورد ابتلا متمرکز کنیم، بلکه همة مسائل فقهی، حتّی بخش‏هایی که امروزه موضوع خود را از دست داده‏اند؛ مثل ابواب بردگان باید به دقّت مورد مطالعه قرار گیرند تا ذهنیت کاملی از ترکیب گزاره‏های فقهی حاصل‌اید. برای مثال، مرحوم شهید مطهری در بحث بیمه در اثبات حکم جواز عقد بیمه و یا رفع استبعاد از آن به حکم ضمان جریره استشهاد کرده‏اند[1].

    فواید جانبی

    غرض اصلی از تحصیل این کتاب آشنایی با استدلال‏های مسائل فقهی‏نیست. شارح لمعه در موارد زیادی به دلیل حکم شرعی توجّه نداشته و در مواردی هم که دلیل را ذکر می‏کند، با سرعت و به اشاره از آن عبور می‏نماید (مثلاً للاصل، للروایه، لاطلاق الخبر و.. . )

    این سبک، برای کتابی مثل لمعه که حلقه اوّل از سلسلة بلند فقه به شمار می‏رود و طبعاً باید جامع و مختصر باشد، مطلوب است و البتّه همین اشاره‏های کوتاه، زمینه ورود طلبه به ساحتِ استدلال‏های فقهی (استدلال به آیات قرآن، روایات، عقل و اصول علمیه) را هموار می‏کند و تمرین سَبُکی برای آیندة طلبه محسوب می‏شود.

    می‏توان گفت که در این کتاب، اهداف آموزشی تفکیک شده و هدف اصلی که آشنایی با کلیت علم فقه و زبان اصطلاحی آن بوده، به‌خوبی دنبال شده و اهداف جانبی مانند آشنایی با متد استدلال فقهی، تنها در حاشیه، مورد توجّه قرار گرفته است.

    دقّت در روش تحقیق متن لمعه توسط شهید ثانی بسیار آموزنده است و چون در فرصت زمانی طولانی موارد زیادی از انواع فعّالیت‏های تحقیقی شهید به صورت مکرر مشاهده می‏شود، مزایای کار او برای طلبه ملکه می‏شود. از جملة این فعالیت‏ها دقت نظر در تجزیه و ترکیب عبارات و معانی دقیق واژه‏ها و نیز مقایسة عبارات متن کتاب با سایر آثار مؤلّف است. شهید ثانی از این مقایسه دو بهرة اساسی را دنبال کرده است: یکی، تفسیر عبارات متن بر اساس نظر مصنف در سایر کتب. دوّم، کشف موارد فراموش شده یا متهافت و اشکال بر مصنف. این شیوه‏ها که به صورت عادت و ملکه در می‏آید، توان طلبه را در تحقیق متون بسیار بالا می‏برد. به همین جهت است که دقت نظر طلّاب فاضل در فهم آیات و روایات، قوانین و حتّی متون اندیشمندان غربی تحسین‏برانگیز است.

    آشنایی با قلم فقیهان گذشته ـ هر چند مورد رضایت کامل نباشد ـ برای طلبه موضوعیت دارد. به یقین، هر پژوهش فقهی جدید علاوه بر استناد به منابع دین (کتاب و سنّت) باید بر دوش تلاش و تجربة عالمان گذشته سوار باشد و دستاورد ارزشمند دقّت و فکر و نبوغ آنان را به‌خوبی جذب کرده باشد، آن‏گاه یک قدم پیش‏تر یا بالاتر، ظاهر شود. به این منظور، مراجعه به آثار آن بزرگان یک ضرورت است. تحصیل یک متن فقهی قدیمی، ما را به این قلم‏ها و قدم‏ها نزدیک‏تر می‏کند و ارتباط با پیشینة علم را در آیندة علمی ما امکان‏پذیر می‏سازد.

    طلبه در حاشیه تحصیل کتاب لمعه، اندکی با تاریخ فقه شخصیت‏های مطرح و مؤثر در پیشرفت این علم، کتب فقهی معتبر، اختلاف‏نظرهای اساسی و تاریخ پاره‏ای از رخدادهای مهم در صحنه علم فقه، آشنا می‏شود.

    به صورت خلاصه این ویژگی‌ها را می‌توان این گونه بیان کرد.

    1. ویژگی‏های عمده

    الف) آشنایی با ساختار دانش فقه ـ توان فقهی

    ب) آشنایی با جغرافیا و پیکرة علم فقه (گزاره‏ها ـ ابواب ـ جایگاه‌ها)

    ج) آشنایی با زبان، اصطلاحات و مفاهیم فقهی

    د) آشنایی مقدماتی با روح فقه و سلیقة حاکم بر تشریع

    2. فواید جانبی

    الف) آشنایی ابتدایی با استدلال فقهی

    ب) آشنایی با زبان و سبک بیان فقهای گذشته

    ج) آشنایی مختصر با تاریخ فقه (فقها ـ کتب ـ مباحث)

    د) آشنایی با آراء و نظریات مهم، اقوال مشهور فقهای شیعه

    جایگزین‏ها

    برخی برای رسیدن به این اهداف، کتاب «تحریر الوسیله» امام خمینی یا «عروه الوثقی» سید محمد کاظم طباطبایی یزدی را پیشنهاد می‏کنند. روشن است که پرداختن به فروعات جزئی فراوان در این دو کتاب، تصویر ساختار کلی ابواب را تحت الشعاع قرار داده است. علاوه بر آن، این کتاب‏ها مشتمل بر همة ابواب فقه نیستند.

    گروهی دیگر، معتقدند برای رسیدن به این اهداف، کتاب «شرایع الاسلام» محقق حلی، به جهت تنظیم بهتر، اختصار بیشتر، مقبولیت تاریخی و شروح فراوان، مناسب‏تر است. عده‏ای هم کتاب «مسالک الافهام» شهید ثانی، «فقه الامام جعفر الصادق» محمد جواد معنیه، یا «الفقه الاستدلالی» محقق ایروانی را پیشنهاد می‏کنند.

    اما همین قدر معلوم است که تفاوت این متون با یکدیگر و با لمعه آن قدر نیست که دغدغة خاطری برانگیزد و موجب احساس خسارت یا ندامت گردد.

    افزون بر این از نگاه طلبه، امکاناتی که اینک برای تحصیل لمعه وجود دارد ـ استاد مسلط، هم‏بحث فراوان، کلاس‏های رسمی، شرح، نوار، ترجمه و.. . و نیز رسمیت برنامه در حوزه و آمادگی برای امتحان ـ امتیازاتی هستند که این کتاب نسبت به سایر متون دارد و تا روزی که مدیریت حوزه، تغییری در برنامه ایجاد نکرده، این امتیازات باقی خواهد ماند. «تا برنامه تغییر نکرده است، همین برنامه‏ای که وجود دارد، باید با جدیت دنبال بشود.»[2]

    شیوة تحصیل

    با این مقدمات، به‏راحتی می‏توان نتیجه گرفت که کتاب لمعه باید از ابتدا تا انتها به‏خوبی خوانده شود. البته. «خوب خواندن» در شرایط مختلف تفاوت دارد؛ پاره‏ای از ابواب ـ خصوصاً در ابتدای کار تا آشنایی با عبارت و سبک بیان کتاب باید با تأنی و حوصلة بیشتر تحصیل شود و در مورد پاره‏ای از ابواب می‏توان در ایام تعطیل با شرح، نوار یا استاد خصوصی و با سرعت بیشتری پیش رفت. آنچه مهم است، باقی ماندن اصطلاحات فقهی و نیز استخوان‏بندی اصلی مباحث در ذهن است که با خلاصه‏نویسی و مرور حاصل خواهد شد.

    شایسته است ضمن تحصیل کتاب لمعه، دست کم در برخی موارد به متن روایات کتاب «وسایل الشیعه» مراجعه شود تا اندک اندک فضای منابع فقه بر طلبه روشن‏تر شود. برای حل عبارات مشکل «شرح لمعه» هم استفاده از کتاب «مسالک الافهام» شهیدثانی، مفید است.

    همچنین، مراجعه به سایر کتبی که از آنها در شرح لمعه نامی به میان آمده ـ مانند تذکره، دروس، ذکری، قواعد و.. . ـ به صورت موردی و از باب تنوع بسیار مفید است؛ زیرا، علاوه بر آشنایی با عبارت سایر فقیهان و سبک نگارش آنها، اطلاعات کتاب‏شناسی طلبه به مرور افزایش می‏یابد.

    در حاشیة تحصیل

    در کنار تحصیل لمعه فعالیت‏های جانبی مفیدی از این دست می‏توان انجام داد:

    1. جمع‏آوری استدلال‏های فقهی؛ عنوان‏گذاری و دسته‏بندی آنها؛ تهیة مجموعه‏ای کامل از انواع استدلال‏های فقهی و نیز مثال‏هایی زنده برای قواعد اصولی.

    2. جمع‏آوری اصطلاحات فقهی هر یک از ابواب؛ تنظیم الفبایی آنها؛ تهیة یک فرهنگ مفاهیم فقهی و دست کم علامت‏گذاری یا رنگ‏آمیزی اصطلاحات در کتاب.

    3. تصحیح و ویرایش کامل متن.

    4. خلاصة نموداری مباحث و تسهیل فهم آن.

    5. دقت در روش تحقیق شارح؛ جمع‌آوری همة فعالیت‏هایی که شهید ثانی در شرح کتاب انجام داده است؛ نگارش مقاله‏ای توصیفی یا گزارشی انتقادی در این موضوع و ارزیابی شخصیت علمی شارح.

    6. جمع‏آوری آیات مرتبط با هر باب.

    7. مقایسة آرای شهید با فتاوای برخی از فقهای معاصر 

    و... .

    این فعالیت‏ها علاوه بر ارزش ذاتی، قابلیت ارائه و بهره‏ای که برای دیگران دارد، نشاط علمی ما را حین تحصیل بیشتر می‏کند.

     


    .[1] مسئله ربا به ضمیمة بیمه، ص323.

    .[2] آیه‌الله خامنه‌ای در دیدار با حوزویان.

    • تعداد رکورد ها : 97
    017